Дзеля адной цікаўнасці

 

Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай 1772 г., царскія ўлады прызналі далучаныя паўночна-ўсходнія землі Беларусі заселенымі пераважна аднавернымі падданымі Расейскай імпэрыі. Тым самым сцвярджалася неад’емнасць спадчынных правоў на набытую тэрыторыю ды адхілялася ўсялякая замежная духоўная юрысдыкцыя.

Аднак сапраўднае знаёмства новай улады са станам існых канфэсыяў адбылося ня так хутка. Ад 5 лютага 1782 г. дайшла рэляцыя да полацкага губернатра І. М. Рэбіндэра, які “дзеля адной толькі цікаўнасці” пажадаў мець апісанне рымска-каталіцкіх кляштараў губэрні[2] Інакш кажучы, вернікі некаталіцкай і неправаслаўнай кафэсый цалкам падначальваліся грамадзянскай уладзе праз неабмежаваны свецкі інстытут.

Даведкі, сабраныя царскай адміністрацыяй на працягу 1782 г. дазваляюць зараз скласці пэўнае ўяўленне аб тэрытарыяльным абліччы касцельнае справы на паўночна-ўсходніх землях Беларусі. Афіцыйныя дакумэнты тых часоў дазваляюць паглядзець і на тутэйшую канфэсыйную структуру веравызнанняў, бо ўпершыню падаюць звесткі аб колькасці вернікаў на абшары рыма-каталіцкае дыецэзіі.

Пад час уліку 1782 г. у Полацкай губэрні галоўным седлавішчам кляштараў з’яўляліся павятовыя гарады[3]. У Полацку мясціліся праваслаўны манастыр на 8 келляў з 2 цэрквамі, уніяцкі мужчынскі кляштар (50 келляў) і царква, базыліянскі жаночы на 15 пакояў. Кляштары езуітаў (на 74 пакоі), ксяндзоў-францішканаў (7 пакояў), дамініканаў (4 пакоі) мелі па адным касёле. Без касцёлаў стаялі жаночы кляштар марыявітак (7 пакояў) ды дамініканскі (5). Не саступаў Полацку па колькасці кляштараў і Віцебск. Тут толькі Маркаў Багаяўленскі манастыр вылучаўся значнасцю прыходаў, бо ў ім стаяла 5 цэркваў, а манахі жылі ў 38 пакоях. Базыліяны ўтрымлівалі ў горадзе мужчынскі (43) і жаночы (14) кляштары, кожны па адным касцёле. Свой касцёл мелі бэнардынскі кляштар (22), езуіцкі (42), дамініканскі (13), трынітарскі (10), піярскі (13).

Па-за гэтымі старадаўнімі цэнтрамі ваяводзтваў і паветаў манастыры і кляштары былі выключэннем. Адзіны праваслаўны манастыр на 8 келляў з царквою стаяў у Нэвелі. У паветах губэрні было толькі 4 уніяцкія кляштары (усе з цэрквамі): у мястэчку Махірава Полацкага павету з 6 келлямі ды 9 мніхамі; у мястэчку Сіроціна таго ж павету, дзе 6 мніхаў мясціліся ў 8 келлях. У Суражскім павеце знаходзіўся Тадулінскі кляштар уніятаў на 13 пакояў, а ў Себежскім –Вярбілаўскі на 4 пакоі і з 9 мніхамі.

Усе паветы па колькасці кляштараў пераўзыходзіў Дынабургскі (Дзвінскі) павет. У самім горадзе меўся езуіцкі кляштар на 38 пакояў, у мястэчку Рушоны—дамініканскі (12), у Краславе—ксяндзоў-місыянэраў (25), у мястэчку Аглонь—дамініканскі (16). У суседнім Рэжыцкім павеце быў бернардынскі кляштар (20 пакояў, з мніхі).Такі ж кляштар знаходзіўся і ў Люцынскім павеце на 20 пакояў(8 мніхаў). Больш буйны быўдамініканскі кляштар на 30 пакояў з 50 мніхамі у м. Валынцы Дрысенскага павету. Замыкае гэты спіс кляштар кармэлітаў (9) Суражскага павету і кляштар францышканаў на 12 пакояў з 7 мніхамі у м. Сакольнікі Невельскага павету. Усе згаданыя кляштары мелі па адным парафіянальным касцёле.

Такім чынам, у 1782 г. з 30 асяродкаў Полацкай губэрні тры належалі праваслаўнаму, 8—уніяцкаму, 19 –каталіцкаму духавенству.

Пры падрыхтоўцы справаздачы  аб колькасці прыходаў Магілёўская катаіцкая кансысторыя сутыкнулася з цяжкасцямі. 23 красавіка 1782 г. адтуль паступіў рапарт за подпісам сакратара Сяргея Храчынскага, які паведамляў, што “адносна колькасці рымскай веры вызнаўцаў гэтая кансысторыя дакладных звестак не мае”[4]. Аднак прыкладныя звесткі ўсёж такі былі дасланыя і выглядлі наступным чынам.

Каталіцкія парафіі ў Полацкай губэрні

Прыходзкія цэнтры Колькасць манахаў Колькасць святароў Колькасць парафіянаў абод. палоў
         Полацкі павет
У горадзе   2  
Асвея мяст. 1 2 516
Замошша сяло 1 1 1451
Альбрэхтаў сяло 1    
Рыпіна вёска      
Дрысенскі павет
Забель мяст. 50    
Друя мяст. 1 1 2619
Ляшчылаў сяло   1 140
Юсцініянаў сяло 1    
Росіца вёска     361
Себежскі павет
У горадзе   2 830
Глінкі сяло   1  
Невельскі павет
У горадзе 1 2 588
Сакольнікі мяст. 6   551
Дынабургскі павет
У горадзе 1 2 1892
Дагда мяст. 2   6459
   Осунь мяст.     1700
Краслава мяст.   3 3812
Дывенмуйжа мяст.   8 2320
Анзельман сяло   2 2020
Аўлі сяло 2 1 905
Індрыца сяло     3402
Ёзафава сяло   2  
Ліпск сяло 1 1 2560
Прэлі сяло   1 5321
Ясмуйжа сяло 1 2 1209
Надэрмуйжа сяло 1   2711
Вышкава сяло 1    
Каменка сяло 1    
Берзаголь сяло   3 1042
Рушоны сяло 3   2530
       Аглон сяло 18   5232
Фасімон сяло     2235
Рэжыцкі павет
У горадзе 1 3 10000
Ціскады сяло 1   2000
Прэзы сяло 1    
Пуша сяло 2   700
Коўнат сяло 2   3000
Зосна сяло   1  
Варкляны сяло 3   3050
Дрыцаны сяло 1    
Люцынскі павет
У горадзе   4 2600
Сціжава сяло   3 3000
Махнова сяло   2 1899
Істомы сяло 1   1000
Пылава сяло 1   457
Сталяроўшчына сяло   1 600
Севержмуйжа сяло 1    
Неўтароны сяло 1    
Посін сяло 17   1856
Лянцкарон сяло 2   2219
Райполь сяло 1    
Брыгі сяло 1   900
Марыенгазен мяст. 1 2 4450
Баўтвінава сяло   1 1326
Балаўск 1 1  
Біжма сяло 1 2 2600
Струман сяло   1  
Віцебскі павет
У горадзе 2 6 3000
Непароты сяло   1 348
Веліжскі павет
У горадзе 2 6 230
Агулам 152 64 99336
       

Да гэтых 65 парафіянальных касцёлаў неабходна прыкласці яшчэ 8 касцёлаўбез парафіяў пры 11 кляштарах губэрні, дзе ўтрымлівалася 244 мніхі ды 23 жанчыны-марыявіткі (полацкія, асвейскія, віцебскія). Паводле згаданых лічбаў 11 з 19 рыма-каталіцкіх адзінак знаходзіліся ў павятовых цэнтрах Полацкай губэрні, і яны задавальнялі духоўныя патрэбы толькі 30 % вернікаў сваіх акругаў. Гарадскія кляштары мелі абмежаваныя магчымасці для спаўнення пастырскіх паслугаў для ўсіх жадаючых лучнасці з Богам. Пры кожным кляштары, верагодна, толькі 2 святары маглі адпраўляць набажэнства. Абставіны вымушалі мніхаў выконваць абавязкі духаўнікоў, што звычайна выклікала незадаволенасць царскіх уладаў. Неаднолькавыя сумы ахвераванняў і фундацыяў падзялялі кляштары  на заможныя і недастаткова багатыя. Гэта выклікала неабходнасць ва ўніфікацыі іх юрысдыкцыі. Беларускі генэрал-губернатар П. Б. Пасек напрыканцы 1783 г. меркаваў утварыць яшчэ 4 рыма-каталіцкія кансысторыі, дзьве з якіх плянавалася заснаваць пры кляштарах Невеля і Дынабурга[5].

Для кантраляванага размеркавання асабліва неспрыяльнымі аказаліся парафіяльныя абшары вернікаў лютэранска-эвангелісцкага вызнання. Пачатковыя звесткі лютэранскага пастара Юстуса Эбергарда Гервіча, датаваныя 14 чэрвеня 1782 г., былі ўдакладненыя  восенню 1785 г.[6] Спачатку пастар паведамляў, што ў Полацкай губэрні 2657 мужч. і 2534 жанч. вызнаюць лютэранства. Прычым 2457 мужч. з іх і ўсе асобы жаночага полу значыліся ў Дынабургскім павеце, і толькі 243—у Полацкім. У канчатковай справаздачы адзначалася, што ў губэрні налічваецца 2513 мужч. і 2614 жанч. вышэйзгаданага веравызнання (2131 мужч. і 2395 жанч. толькі ў Дынабургскім павеце)[7]. Зыходзячы з малалікасці па астатніх паветах П. Пасек прапаноўваў учыніць дзве кансысторыі для лютэранаў—у Магілёве і ў Полацку пад наглядам  тутэшых свецкіх палатаў грамадзянскага суда. У выніку, вернікаў усіх веравызнанняў, акрамя рыма-каталіцкага, меркавалася падпарадкаваць непасрэдна грамадзянска-палітычнаму кіраўніцтву губэрнскіх чыноўнікаў.

Для сучасніка будуць цікавыя агульныя звесткі аб суадносінах веравызанняў па ўсходне-беларускіх губэрнях, датаваныя 12 снежня 1782 г., тым больш, што гэта—першыя паведамленні такога характару[8].

Закон Мманастыроў, кляштараў % Ццэркваў, касцёлаў % мманахаў ббельцаў парафіянаў %
              Муж. Жанч.  
Полацкая губэрня
каталіцкі 15 60,0 58 22 245 64 50551 50958 16, 3
Уніяцкі 8 30 158 62 8 106 183741 177292 58.2
эвангелісцкі           2 2658 2534 0.9
праваслаўны 3 10 42 16     76110 76399 24.6
усяго 26   258       313060 307183  
Магілёўскаягубэрня
Каталіцкі 38 58 15 4.4 265 37 6642 6642 2.0
Уніяцкі 18 27 285 53 18 304 151641 152740 47
эвангелісцкі           2 200 150 0.2
праваслаўны 9 15 231 43     172852 156149 50.8
  65   531       331335 315681  
  91   789            
                         

Як бачым, па абедзьвюх губэрнях рыма-каталіцкія вернікі складалі каля 9 % усіх парафіянаў, роўна палова вернікаў (52.5 %) была ўніяцкага веравызнання, а 38 % —праваслаўнага. Заўважу, што ад усіх 114, 7 тыс. каталікоў на Магілёўскую губэрню прыпадала толькі 11 %. Тут з дапамогай царскай улады праваслаўе заняло становішча пануючага веравызання. Згаданыя суадносіны канфэсыяў вынікаюць з даведак духоўных кансысторыяў і мсцовых уладаў. Таму і дакладнасць лічбаў трэба аднесці на іх сумленне.

Яўген Анішчанка

Хрысьціянская Думка. Менск, 1993. № 2(213). С. 173-179


[2] Тамсама, спр. 47, л. 2-2 адв.