Как я пытался стать доктором наук

Евгений Анищенко

Как я пытался стать доктором наук

Свою диссертацию на степень доктора исторических наук я писал в качестве старшего научного сотрудника Института истории НАН Беларуси после 2002 г., когда на специальном совещании, посвященном учебникам по гуманитарным дисциплинам, президент А. Лукашенко заявил, что берет их переделку в свои руки.

Правитель страны открыто назвал благотворным подчинение земель Беларуси Российской империи в результате разделов Речи Посполитой, и негативно оценил традиции ее парламентаризма, основанного, по его мысли, на «говорильне и болтовне»[1]. Подпевалы тут же в угоду стальной руке стали активно штамповать учебники по государственной идеологии, безмерно восхваляя директивно-авторитарные режимы самодержавного вида и называя даже куцую и ограниченную шляхетскую демократию с ее избирательной монархией «наихудшей формой управления государством».

Разные льстецы стали приводить исторические знания в соответствие политике президента, подчиненной интересам создания союзного государства с Россией, где Беларусь оказывалась передним форпостом защиты русского православного мира в его извечном противостоянии с вражеским католическим Западом, а белорусы представлялись частью «трехглавого» русского народа.

Правитель обьявил войну деидеологизации в исторической науке и адепты новой репрессивной волны стали снова рассматривать науку как политически-идеологическую инструмент государственной политики, призванную решать и обслуживать ее текущие или актуальные нужды.

Для такой конкретной работы в Институт истории --этот флагман исторической науки --был прислан бывший член Института истории партии при ЦК КПБ, специалист по разгрому антисовестского движения Николай Сташкевич. Произошло это в ноябре 1999 г. Правда, прислали его с титулом временного или временно исполняющего должность директора Института. При своем представлении коллективу он кивал многозначительно наверх и говорил в том духе, что, мол, ему показывали список кандидатов и он сказал себе, уж буду лучше я, иначе дело швах.

Как раз это время я подготовил текст диссертации, который одобрил отдел, где я работал как сотрудник. Первыми оппонентами по ней выступали доктора Эммануил Иоффе и Георгий Штыхов. Я назвал работу так—«Присоединение Беларуси к Российской империи в ходе разделов Речи Посполитой». Мне казалось, что в таком заголовке емко и выразительно соединяются цели и задачи исследования. И тут началось странное. Меня вызвал к себе новый директор. Сташкевич вытащил из-под стола мою монографию «Инкорпорация. Литовская провинция в разделах Речи Посполитой», на обложке которой бело-красно-белая ленточка была пережата цепью кандалов, постучал по ней и бросил, что это будет иметь последствия для меня. Я всё понял, но вышел успокоенный тем, что эта книга, как и более ранняя, «Беларусь во времена Екатерины 11», не имела выходных данных Института истории. Они были изданы частными издателями—Алпеевым и Хурсиком. Зачем же тогда так беспокоиться за свое кресло, думал я наивно.

По правилам дальше диссертация должна была обуждаться на совместном заседании двух отделов института. Но такого заседания новый директор почему-то не созывал. Более того, Сташкевич поменял рецензентов и назначил таковыми доктора наук Вячеслава Панютича и Петра Петрикова, члена-корреспондента. Панютич однажды встретил меня и признался, что он не специалист по моей теме и поэтому не собирается быть судьей. Не знаю, что именно случилось на директорском ковре, но мне вручили выписку из Ученого совета под руководством члена-корреспондента АН Михаила Костюка, где название моей диссертации звучало иначе—«Политическая история Беларуси во времена разделов Речи Посполитой». Почему-то заголовок был изменен без моего присутствия на совете. Пришлось срочно корректировать заглавие, перепечатывать текст работы и подгонять структуру под новое название. А заседания отделов по-прежнему нет. Я даже написал директору письменную просьбу подписать выписку отдела о рекомендации им текста моей работы для дальнейшего прохождения всех стадий обсуждения!! Почему Н. Сташкевич медлил я понял позже. А тогда за него выписку отдела подписал его заместитель по науке Новицкий. Наконец секретарь Ученого совета института Соболева Л. сказала мне, словно наивному человеку, что лучше забрать диссертацию и самому перенести ее защиту в какой-нибудь другой Вуз. Я зашел к директору за текстом работы и тогда-то услышал от него, что он не допустит защиты такой диссертации в стенах Института истории, и что даже если мне удастся ее где нибудь защитить в другом месте, то она все равно придет к нему в руки, а он не пропустит этот детский лепет в науку. Таков был смысл его коротких фраз, резко и брезгливо брошенных мне в кабинете. Теперь я очень сожалею, что не записал доподлинные выражения этого ревнителя беспристрастности на горячую память. В тот момент я не знал, что он является членом президиума ВАК. Если бы я испугался административного топора, уже занесенного над моим усилием, я бы точно остановился.

Я отнес текст работы в университет имени М. Танка, где ее взяли на защиту. Руководил обсуждением доктор наук Анатолий Лютый. С ним, как и положено, были согласованы оппонирующая организация и официальные оппоненты для выступлений. Один из них, доцент из Бреста Андрей Горбацкий, не скрывал и говорил, что текст моей работы сырой и требует более тщательной доработки и отделки. «Танкисты» с подобающим пристрастием проехались по тексту. Особенно досталось от Николая Забавского, который когда-то работал в Институте истории и который сам прошел тамошнюю науку чистилища. Меня, кажется, раза три заставили перепечатывать структуру работы, подчищать разного рода несоответствия и неясности. Я старался выслушивать и учитывать мнения коллег. Исправления я вносил на примитивном компьютере «Искра», который тогда учился осваивать с грехом пополам или, как говорят, наобум. Я был настолько неопытен в новой технике, что перепечатывал небольшие куски диссертации и несколько раз сшивал и брошюривал ее беловой текст заново. Это стоило расходов, но тогда казалось, что, наконец, поставлена последняя точка. Мне удалось получить положительную внешнюю рекомендацию от Софьи Зелинской из польской Академии наук, которая до сих пор считается ведущим специалистом проблем польско-российских взаимоотношений в 18 веке. Когда диссертация уже отправлялась в ВАК, из Москвы пришел одобрительный отзыв от другого крупного знатока вопросов разделов Речи Посполитой Бориса Носова. К сожалению, его мнение поместили в состав делопроизводства специализированного совета и не отразили в рекомендательном списке. В конце концов, эти доброжелательные оценки не оказались решающими.

Сама защита прошла успешно—всего 1 голос был против то ли из 12, то ли 13 человек присутствия. Думаю, этот голос принадлежал упомянутому А. Горбацкому. Далее по процедуре диссертация поступила в ВАК. Я помнил угрозы Сташкевича, но не придавал им значения. Не только я сам, но и мои доброжелатели, вроде сердобольного профессора Лыча, уверенно считали, что не может быть проблем с работой, которая опирается на 6 монографий, а не одну, как положено. Спесь застилала глаза. Когда текст диссертации секретарь совета пединститута Николай Богданович стал готовить к отправке в ВАК, мне предложили место заведующего одной из кафедр пединститута. В руководстве института тогда, видимо, уверенно видели меня доктором и не сомневались в благополучном присвоении такой степени. Но я ответил, что отказываюсь от предложения, так как лучше подождать решения ВАК. Я удивляюсь до сих пор, насколько я поступил в тот момент осмотрительно и порядочно.

На стадии рассмотрения диссертации в отдел Института истории АН несколько раз заходил член экспертного совета ВАК Голенченко Г. и озвучивал мне претензии, которые возникали там по поводу обсуждения моей работы. По словам Голенченко выглядело так, что совет не принимал в качестве научной мою монографию «Беларусь при Екатерине 11», так как в ней отсутствовал гриф Института истории АН и не значились рецензенты. В расчет даже не принимались цитирования книги в учебниках, о чем специально отмечалось в самом тексте диссертации и что эксперты должны были знать относительно востребованности и известности книги в ученом мире, доверия к ее информации. Разумеется, на этот момент были и рецензии на книгу, в том числе и за рубежом, где, кстати, не приняты живучие доныне в белорусской науке примитивные канцелярские штампы и критерии научности. Но заскорузлые придирки вычеркивали из списка моих достижений принципиальную работу, на которой строилась фактология диссертации. Мол, это не научная работа и все тут.

Меня это так взбесило, что я грубо попросил Голенченко не заниматься б… и не тревожить меня мелочными провокациями. Но напрасно я тыкал вперед образцы зарубежных научных монографий, где отсутствовали и рецензенты и всякие грифы. Я говорил Голенченко, что книга «Инкорпорация» издана по рекомендации Ученого совета Института истории, правда не под первоначальным названием. Из ВАК обратились в Институт. Директор Сташкевич ответил, что согласно протоколу, Ученый совет рекомендовал к изданию монографию Анищенко под названием «Беларусь во времена разделов Речи Посполитой», а не какую-то там «Инкорпорацию», ибо автор опубликовал ее под другим названием. Нет такой рекомендации и такой книги и всё тут. На экспертном совете всерьез топили диссертацию именно ловлей подобных формальных блох.

17 ноября 2004 меня вызвали к 17. 00. на экспертный совет ВАК для будто бы окончательного обсуждения моей диссертации. Голенченко несколько раз предупредил меня, что если я не приду, то работу завалят, ибо там за меня всего 2 члена—он и А. Вишневский, который был оппонентом на моей защите.

Я получил из ВАК анонимную рецензию и имел возможность ознакомится с нападками. Текст ее и свой ответ я поместил слово в слово в опубликованной диссертации («Палітычная гісторыя ў часы падзелу Рэчы Паспалітай. Мн., выд. Хурсік, 2006.»).В то время я думал, что явка на экспертный совет ничего не даст, поскольку там придется выслушивать пустые разглагольствования от людей, которые специально не занимаются моей проблематикой и у которых нет документированных обоснований своих обвинений или претензий в виде работ, соответствующих теме и периоду. Я полагал, что мои аргументы развернуты в публикациях, они прошли успешную защиту и ничто не изменится в предрешенном спектакле.

По публикациям СМИ и из частных разговоров я уже знал, что ВАК со своей структурой в виде экспертных советов стал частью президентской вертикали и обслуживает текущие нужды ее политики, ее идейные установки, в том числе и недопущение негативного изображения роли России в белорусской истории в угоду и ради построения Союзного гоударства. Я это четко усмотрел из анонимной рецензии и ясно понял, что именно выпячивают в моей работе и какие обвинения мне готовят на обсуждении мастера разных разоблачений и искоренений. К этому времени я знал из газет какой беспардонной обструкции по чисто политико-идеологических мотивах подвергли в ВАК диссертацию филолога Александра Пашкевича. Я догадывался, что такая же предвзятая и голословная политическая инквизиция под видом научности готовится и мне.

И я твердо написал в ответе, что отказываюсь являться на совет ввиду некомпетентности анонимного рецензента и преднамеренного шельмования. Нужно исходить из текста работы, а не того, што дисертант скажет в пылу или сердцах в ответ на реплику. Это будет не научный спор, а банальная публицистическая говорильня с мумиями, головы которых забиты пропагандистскими штампами краткой истории ВКПБ, решил я.

И я как в воду глядел. Экспертным советом ВАК руководил доктор исторических наук Евгений Новик. Сам Е. Новик называет до сих пор «любимым » в тематике своих исследований время утверждения советского строя и власти коммунистов, то есть период между 1917—1945 гг. Этому посвящены его кандидатская и докторская диссертации, другие работы. Потом, в январе 2014 г., я прочитал, что его возмутила политика «десталинизации» и он потребовал остановить работу –подумать только--комиссии при президенте РФ в этом направлении, то есть он потребовал прекратить практику разоблачений преступлений любимой советской власти под руководством прославляемой им в своих диссертациях КПСС-КПБ. «Кому и перед нам каяться ?»--красноречиво вопрошал он. Сталинские злодеяния придуманы и насаждаются западной пропагандой—вот вам и весь обьективный взгляд на историю. Теперь понятно, сколько голосов составляет хор белорусского народа, который давно попросил остановить дестанилизацию в Беларуси. Е. Новик считает, что Западную Белоруссию от нас отторгали «несправедливо». И при этом ни слова, что ее в 1921 г. отдало само руководство СССР. Новик не видит никакой разницы между Беларусью и Россией, поскольку «мы один народ». И это заявляет облаченный административным ресурсом человек, который требует от остальных историков «давать однозначные факты…утвержденные в литературе». Разве не ясно, что для таких докторов «избегать разночтения и разных подходов» (сказано им в интервью Учительской газете 8 сентября 2014 г.) значит искоренять разномыслие и насаждать единомыслие в духе Краткого курса ВКПБ. Свою методологию этот доктор выразил четко заявлением о том, что «история не может быть аполитической наукой». История в руках этого господина всегда и обязательно есть политическая проститутка в угоду политике действующей власти. Вот такой человек рукодит экспертами ВАК, где, по его словам, отклоняют диссертации только за плагиат и слабое использование первоисточников. Меня, увы, черный рецензент этого совета отвергал как раз за «политизирование». Причем, не смотря на то, что сама работа называлась «Политическая история…». Увы, это двуличие не выглядит смешно.

19 ноября 2004 г. Г. Голенченко передал, што при голосовании на совете «за» меня было 3 чел. и 3 –«против». Уже после, 31 мая 2005 г., от Вишневского я узнал, что в экспертную комиссию входили: Новик Евгений, Голенченко Георгий., Вишневский А.(будто бы не голосовал совсем), Левко Ольга, Космач Генадзь, Ладысёв Владимир, Козляков Владимир. Материалы по дисертации готовил и представлял на комиссию Шадурский Виктор Геннадьевич, зам. декана факультета международного права БГУ, автор кандидатской диссертации на тему “Деятельность Компартии Белоруссии по коммунистическому воспитанию рабочей молодежи 1976-1985, Мн.1988, и докторской --«Культурные связи Белоруссии со странами Центр и Западной Европы»1945-1990. Мн.2000. Что мог сказать компетентного о политических разделах государства в 18 веке автор этих работ? Мне после этого известия стало абсолютно понятен заказной характер черной или анонимной рецензии. Ее автора явно выбрали в качестве специалиста по штамповке для обычной в таких случаях оценки. Чей голос был решающим при голосовании—неизвестно, но ясно, что он принадлежал откровенному русофилу, воспитанному на искоренении плюрализма и озабоченному насаждением однообразной генеральной линии, известной со времен Сталина. Из 8 членов совета как минимум пять человек по своей спициализации были пропитаны навыками узкопартийного искоренения несогласных и разоблачения инакомыслия в разных сферах советского строительства, за которыми неизбежно следовали расстрелы и физические истребления оппонентов режима.

И вот, 29 декабря 2004 г. я получил из Президиума ВАК постановление от 22 декабря под № 110 вместе с выпиской из протокола под № 23/3 за подписью председателя А. М. Рубинова и секретаря И. М. Семенени с отказом в присуждении мне степени доктора наук. В постановлении давалась ссылка на протокол № 6 экспертного совета ВАК о том, что моя диссертация не отвечает п. 13 Положения о присуждении степени в части «необоснованности научных итогов диссертации». Итак, мотив отклонения прост—в диссертации не обоснованы выводы или положения. Причем, получается, что отвергались как необоснованные ВСЕ выводы дисертации. Интересно, что Президиум за это проголосовал единогласно, поскольку говорилось, что за меня не было голосов «за», а все 12 чел. голосовали против присуждения.

Разумеется, меня заинтересовало, насколько квалифицированным и компетентным звучало это решение. В конце января 20005 г. я заглянул в Бюллетень Президимума ВАК и нашел там список его членов в составе не 12, а 9 человек.

1.Афанасьев Анатолий Александрович, доктор физико-математических наук, специалист по лазерам в Институте Физики АН

2.Витязь Пётр Александрович, доктор технических наук, академик, специалист в области материаловедения и порошковой металургии.

3.Кадыров Михаил Анатольевич, доктор сельхозяйственных наук, спец в области растиеневодства и рационального земледелия, директ. НИИ земледелия.

4.Манак Николай Андреевич, доктор медицинских наук, директор НИИ кардиологии

5.Рахманов Сергей Кимович, доктор химических наук, проректор БГУ по научной работе, специалист по фотохимии и неорганическим соединениям.

6.Русецкий Анатолий Максимович, доктор технических наук, председатель комитета по науке и технике СМ, спец в области электрического машиностроения.

7.Семененя Игорь Николаевич, доктор медицинских наук, ученый секретарь ВАК, зав. лабаратории прикладной физиологии Института физиологии АН

8.Цыркун Иван Иванович, доктор педагогических наук, зав. кафедрой педагогического университета им. Танка, спец по дидактике, педагогической новастике.

9.Сташкевич Николай Стефанович, профессор, доктор исторических наук. В его биографии показательны факты работы заведующим сектором Великой Отечественной войны в Истпарте, завотделом истории политических партий в Инстититу прикладных исследований КПБ. Словом, этот доктор занимался обожествлением КПСС-КПБ и шельмованием иных партий.

Итак, что касается компетентности уже Президиума ВАК, то очевидно, что здесь решающее слово принадлежало одному человеку—Сташкевичу Н., который когда –то предупреждал меня, что моя диссертация в конце концов придет в его решающие руки. Но потом я прочитал признание Сташкевича о том, что он во время голосования вышел и не принимал участия в принятии решения. До сих пор остается загадкой, сколько членов Президиума присутствовало и действительно ли Сташкевич не участвовал в голосовании.

Он заранее высказал мне в лицо, что не собирается быть непредвзятым в отношении моей дисертации. Он не допустил защиты неудобной диссертации в стенах Института истории, чтобы, так сказать, не марать свой мундир как его директор и вынудил перенести ее защиту в другой институт. Он использовал свой административный ресурс как раз для демонстрации своей предвзятости, необьективности. Получается, что Президиум ВАК принял отрицательное решение или по одному слову Сташкевича или на основании решения экспертной комиссии. Иначе быть не могло. Не могут доктора физических, сельскохозяйственных и прочих наук компетентно разбираться в тонкостях дипломатии трех разделов Речи Посполитой.

Отклонение ВАК моей диссертации первым своим эффектом имело то, что в том же 2004 г. в пединституте резко сменили декана истфака и им стал упомянутый Н. Забавский. Там сразу же подчистили и место руководителя специализированного Совета по защите диссертаций. Как тут не вспомнить слова поэта --порвалась цепь великая, ударила одним концом по барину, другим по мужику. Я после этого даже стал упрекать себя за то, что вынес защиту в институт Танка и невольно подверг его работников гонениям. Впрочем, административный каток угодничества, холуйства и серости до сих пор умело утюжит разные пространства Беларуси—и научное, и информационное, и предпринимательское и «свинское». Увы, свинство не сокращается даже жестокими карантинными мерами в отношении хрюнь.

Решение ВАК быстро прошлось эхом по СМИ и я на какое-то время оказался обьектом расспросов и интервью. Одной из первой отреагировала газета «НАША НИВА». Там уже давно отслеживали современную травлю всего национального в его разных ипостасях.

Затем со мной связался замредактора известной «Народной Воли» Вячеслав Оргиш, который взялся освещать случай как и подобает доктору философских наук. Он взял у меня автореферат диссертации, записал мои пояснения на требуемые вопросы и выступил с обширной статьей в двух номерах этой газеты. Текст его эссе за 2 апреля 2005 г. помещен ниже слово в слово на языке оригинала. После этой публикации в «Народную Волю» поступил иск о возмещении ущерба за оскорбление чести одного из членов спецсовета ВАК. Дело в том, что в статье Оргиша с моей подачи среди членов этого совета был ошибочно назван Вениамин Космач, тогда как в действительности его место принадлежало однофамильцу Геннадию, завкафедрой новой и новейшей истории пединститута. Я звонил лично обиженному Космачу, просил забрать иск и заверял, что готов публично выразить свое раскаяние. Оргиш, помнится, требовал не лезть не в свое дело. Ему удалось замять дело и снять угрозу взыскания с газеты то ли 2, то ли 5 млн. рублей.

Затем его статья появилась в газете, которую я помещаю ниже. Кажется, после этого все устаканилось, хотя чаще приходилось слышать советы идти до конца, оспаривать и добиваться заслуженных лавр. Про это при случае говорили Г. Голенченко, М. Костюк, Г. Штыхов, Л. Лыч. Но я твердо понимал две вещи. Во-первых, меня предупредили заранее о тщетности моих усилий даже в случае успешной защиты. Что и произошло. Во-вторых, какими бы компетентными не были сотрудники ВАК, но они действовали не ради истины в науке—они поступили с оглядкой, кабы чего не вышло, из страха, чтобы хозяйский палец не тыкнул в пуговицы их виц-мундира со словами—а Вы куда смотрели, а ты почему пропустил. Мою диссертацию не пропустила холуйская предупредительность политиканствующих ревнителей чистоты научных кадров. Дорогу мне перегородил их раболепный дух и мне его не одолеть. Они превратили ВАК в парник обыновенных холуев, что и доказывает его ненужность.

Оргіш Вячаслаў, доктар філасофскіх навук.

“Інкарапацыя, або як адгукаецца палітычная гісторыя Беларусі ў сучасным жыцці//Народная Воля. 2 красавіка 2005

У маі 2004 года ў Спецыялізаваным савеце Беларускага дзяржаўнага Педагагічнага універсітэта імя Максіма Танка адбылася паспяховая абарона доктарскай дысэртацыі Яўгена Анішчанкі на тэму “Палітычная гісторыя Беларусі ў часы падзелаў Рэчы Паспалітай”. Тым не менш у снежні таго ж года Прэзідыум ВАК адмовіў яму у прысуджэнні ступені доктара навук. Як было сказана, з-за “неабгрунтаванасці навуковых вывадаў дысертацыі”. Няўжо аўтар 11 навуковых кніг і мноства артыкулаў сапраўды не здолеў абгрунтаваць высновы свайго даследавання ?

Спрэчка дзвюх партый

Праўду гавораць: хто не памятае свайго мінулага, той асуджаны перажыць яго зноў. Ці не таму гісторыя заўсёды –злобадзённая навука ? Асабліва гэта тычыцца народаў, якія дагэтуль не паспелі цалкам завяршыць будаўніцтва свайго нацыянальнага дома, якія і сёння яшчэ вырашаюць праблемы нацыянальна-культуранага характару.

Беларусы належаць да ліку такіх народаў. Беларуская гісторыя часоў падзелу Рэчы Паспалітай—адзін з найбольш драматычных перыядаў нашага мінулага, звязаных са стратай нашымі продкамі дзяржаўнасці. Каго вінаваціць у гэтым—саміх сябе альбо вонкавыя сілы ? Спрэчкі вакол гэтага маюць прынцыповы сэнс, паколькі сёння, як і два стагодддзі таму, вектар палітычнага развіцця Беларусі істотна залежыць ад Расіі. Сучасная беларуская палітыка вагаецца паміж Захадам і Усходам, у пэўнай часткі беларускага грамадства існуе ўяўленне аб тым, што Беларусь была вечным гістарычным спадарожнікам Расіі, таму і сёння беларускі шлях—гэта нічым не абмежаванае збліжэнне з усходняй суседкай, так бы мовіць, аднаўленне парушанай “гістарычнай еднасці”.

Пры гэтым гістарычны вопыт , яго тлумачэнне набываюць значэнне істотных аргументаў як для тых, хто падтрымлівае курс на радыкальнае збліжэнне з расіяй, так і для тых, хто крытыкуе яго. Апошнія заклікаюць не забываць гісторыю другой паловы XVIII стагоддзя, каб зноў не давялося яе перажыць , не апынуцца ў становішчы папярэднікаў, страціўшых сваю дзяржаўнасць.

Карацей кажучы, сёння праблема пазнання гістарычных часоў падзелаў Рэчы Паспалітай аформілася і існуе ў супрацьлеглых канцэптуальных падыходах. Навукоўцаў, якія займаюцца тагачаснай беларускай гісторыяй, можна ўмоўна падзяліць на дзве партыі. Традыцыйна (з савецкага перыяду) моцнай застаецца партыя тых, хто лічыць, што Вялікае княства Літоўскае трапіла пад уладу рускіх цароў з-за ўласных унутраных разбуральных працэсаў, перш за ўсё, палітычнай анархіі. Такі падыход добра стасуецца з ідэалогіяй і знешнепалітычнай дактрынай сённяшніх беларускіх улад. Таму прыхільнікі гэтай тэорыі правяць баль у афіцыйнай гістарычнай навуцы, кантралююць і накіроўваюць даследчыцкую дзейнасць.

Але сярод гісторыкаў ёсць нямала і тых, хто лічыць такі падыход памыловым, не адпавядаючым гістарычным фактам. У іх ліку—і аўтар адхіленай Прэзідыумам ВАК доктарскай дысертацыі Яўген Анішчанка, кандыдат гістарычных навук, старшы навуковы супрацоўнік аддзела гісторыі Беларусі XIII--XVIIIстагоддзяў Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук.

Манархія супраць шляхецкай дэмакратыі

Шматгадовыя даследаванні прывялі гісторыка да фармулёўкі і абгрунтавання гіпотэзы аб тым, што ў XVIII стагоддзі беларусы страцілі дзяржаўнасць перш за ўсё у выніку рэалізацыі вонкавага палітычнага праекта. Укаранёная ў гістарыяграфіі традыцыя выводзіць заняпад і падзелы Рэчы Паспалітай з яе анархіі або згубнай ролі выбарнасці заканадаўчай і выканаўчай улады, не адпавядае рэчаіснаці. На самай справе наша тагачасная дзяржава да свайго канчатковага разбурэння існавала якраз на аснове краевугольнага прынцыпу шляхецкай дэмакратыі—вольнага голасу (ліберум вета), хоць гэты прынцып сапраўды дазваляў зрываць тагачасныя сеймы і сеймікі. Але ж сеймы і сеймікі функцыянавалі без зрыву іх славутым аднгалоссем нават падчас саміх падзелаў.

Гібель дзяржаўнага ладу трэба тлумачыць, перекананы Я. Анішчанка, у рамках іншай палітычнай з’явы, якую пазначае тэрмін “гегеманізм”.

Вастрыня пастаноўкі праблемы, безумоўна, не магла не напалохаць тлумачоў ад афіцыйнай гісторыі. Аднак калі пайсці далей негатыўнай рэакцыі і паставіцца да сцвярджэння гісторыка як да сур’ёзнай навуковай пазіцыі, што новага і арыгінальнага адкрыецца ў беларускай гістарыяграфіі? Што ўяўляюць сабой доказы навукоўца ? Якую праўду мы ўбачым на падставе яго аргументацыі ?

Перш за ўсё тое, што “стратэгіяй расійскай палітыкі ў Рэчы Паспалітай з часу Сямігадовай вайны было замацаванне і падтрыманне тут свайго выключнага дамінавання пад зачэпкай абароны ахвяр рэлігійнай дыскрымінацыі і прымірэння варагуючых магнацкіх кланаў у іх уласнай барацьбе за лідэрства ў рэспубліцы”.

Інакш кажучы, манархія Расіі (разам з арыстакратыяй рэспублікі) нясе галоўную адказнасць за расчляненне Рэчы Паспалітай. Абапіраючыся пераважна на архіўныя крыніцы расійскага ўрада (менавіта расійскія архівы гісторыкі называюць ключом да разгадкі многіх таямніц падзелаў, бо беларускія землі адыходзілі да Расіі, а не, скажам, Прусіі) даследчык узнавіў канкрэтную паэтапную працэдуру падзелаў Рэчы Паспалітай.

Напачатку, лічыць дысертант, мела месца патаемная змова расійскага боку з зацікаўленымі дзяржавамі для прадухілення ўзаемнай вайны, а таксама сакрэтныя дамоўленасці са шляхецкай элітай адносна ўзаемных абавязацельстваў. Потым было прэвентыўнае ўвядзенне акупацыйных войскаў для вынішчэння ўзброенага супраціўлення, фарміраванне лаяльных шляхецкіх канедэрацый з сартыроўкай іх на удзельнікаў на сяброў і ворагаў.

Палітычна праект замацоўваўся праз скліканне сеймаў і сеймікаў пад вузлом канедэрацый для атрымання падтрымкі шляхецкіх мас, а таксама праз вылучэнне пад дыктатам зброі і большасці галасоў упаўнаважанай дэлегацыі для ўхвалення умоў падзелу. Адначасова расійскія дыпламаты вялі закулісныя перамовы з сеймавай дэлегацыяй, абяцалі паслам прадаставіць магчымасць самастойна ўладкаваць будову рэштак рэспублткт. Для переканання людзей у справядлівасці падзеі ладзілася ўрачыстае абвяшчэнне падзелу з прысягай на новае падданства жыхароў далучаных зямель.

Старта дзяржаўнасці ў святле фактаў

Яшчэ д абароны доктарскай дысертацыі свой падыход да праблемы страты беларускай дзяржаўнасці ў XVIII стагоддзі Яўген Анішчанка найбольш грунтоўна патлумачыў у праграмнай манаграфіі “Інкарпарацыя. Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай” (Мінск, 2003.470 с.) Ужо сама назва кнігі гаворыць аб вастрыні пасаноўкі навуковай тэмы, аб тым, які лёс напаткаў ВКЛ.

У выдаўца манаграфіі з забароненай гістарычнай сімволікай на воклдацы ўлады хацелі нават адабраць выдавецкую ліцэнзію. Адбіцца ўдалося толькі з дапамогай праваабароонцаў і звароту у еўраструктуры. Яшчэ Яўген Канстанцінавіч узгадвае, як аднойчы, калі дысертацыя рыхтавалася да абмекавання ў аддзеле, кіраўнік Інстытута гісторыі паказаў яму на яго “Інкарпарацыю”, пастукаў пальцам па вокладцы з выявай бел-чырвона-белай паласы, перахопленай ланцугамі, і сказаў, што гэта будзе мець наступствы.

І ў кнізе, і ў дысертацыі навуковец акцэнтуе ўвагу на тым, што імперская Расія длучала да сябе загадзя акупаваныя беларускія землі без абгрунтавання гісторыка-дакументальных правоў спадкаемства. Пры першым падзеле расійская дыпламатыя кіравалася атрыманнем зямель у кошт кампенасцыі за безвыніковыя выдаткі на падтрыманне свайго выключнага ўплыву. На другі падзел Расію штурхала пагроза ад некантралюемых змен у рэспубліцы. Апошні падзел быў здзейснены шляхам адкрытай збройнай агрэсіі.

Кожнае далучэнне адарваных зямель пачыналася з уніфікацыі кіравання, укаранення вярхоўнай юрысдыкцыі, выбарачнай забароны на валоданне маёмасцю, каніскацый уладанняў і сартыроўкі шляхты, захавання існуючай саслоўнай структуры, замены спаборніцкай сістэмы судаводства на загадную. Больш рашуча русіфікацыйны характар сваіх мерапрыемстваў царызм прадэманстраваў на тэрыторыі першага падзелу ў выглядзе Генеральнага межавання, нежаданні адкрыта прызнаць правадзейнасць Статута ВКЛ, у спробах непасрэдна распараджацца прыгонымі шляхам змены іх рэлігійнай прыналежнасці.

З іншага боку, замацаванню ў ВКЛ прарасійскіх пазіцый спрыялі неманалітныя арыстакратычныя колы, зацікаўленыя ў нязменнасці існуючага ладу, маючых карысць ад кватаравання расійскіх войскаў і іх дапамогі ў змаганні з сапернікамі.

Шляхта ўсведамляла ВКЛ як правінцыю або неад’емную частку адзінай рэспублікі, таму не выказвала асаблівых намераў адасобіць княства ў якасці суверэннай дзяржавы. Часовыя канлікты яе з Каронай не прычыніліся да скону супольнай дзяржавы.

Спецыялістаў па палітычнай гісторыі ВКЛ другой паловы XVIII стагоддзя з такім аб’ёмам публікацый, як у Анішчанкі, у краіне няма. Гартаючы спецыяльную літаратуру, перыядычныя выданні, мы не знойдзем там крытыкі пазіцыі, канцэптуальных падыходаў навукоўца. Ні адна з яго шматлікіх манаграфій не мае адмоўнага водгуку. На момант абароны дысертацыі ў Беларусі не было нікога, хто б публічна абвергнуў высновы даследчыка. Яго ідэі і публікацыі добра ўспрынялі спецыялісты Англіі, Ізраіля, Польшчы. Менавіта адтуль даслалі станоўчыя водгукі на аўтарэферат доктарскай. І гэта дастаткова сур’ёзна.

Тым не менш дысертацыя Яўгена Анішчанкі не трапіла ў лік 116 доктарскіх работ, аўтарм якіх ВАК у мінулым годзе прысудзіў вучоную ступень доктара. Чаму 11, 4 працэнта ад агульнай колькасці разгледжаных у 2004 годзе доктарскіх ВАК палічыў не адпавядаючымі навуковым крытэрыям, сказаць цяжка. Цалкам верагодна, што ён меў нейкія падставы. Аднак у выпадку са спадаром Анішчанкам гэтыя падставы выклікаюць шмат пытанняў. Адказы на некаторыя з іх даюць чыноўнікі ад навукі, вядомыя гісторыкі. Іх меркаванні чытайце у наступным нумары ў артыкуле пад назвай “Футбалісты” ад навукі”.

В. Оргіш. “Футбалісты ад навукі, альбо аб тым, хто перашкаджае назапашваць беларушчыну”. Народная Воля. 3 сакавіка 2005 г.

Брак у навуцы—справа сур’ёзная. ВАК Беларусі, яго экспертныя саветы павінны працаваць для таго, каб папярэдзіць. Як падкрэслівалася ва ўчарашнім нумары ў артыкуле “Інкарпарацыя”, доктарская дысертацыя Яўгена Анішчанкі па палітычнай гісторыі Беларусі сталася адной з 15, забракаваных Камітэтам у 2004 годзе. Але ці адпавядае гэтае рашэнне здаровааму сэнсу ?

Прэзідыум ВАК дзейнічае кампетэтна

Працу Яўгена Анішчанкі з яго моцнай і распрацаванай навуковай пазіцыяй адфутболіць было не так проста. Тым не менш “футбалісты” з ВАК сваю справу зрабілі. Зразумець гэта цяжка, калі ўвогуле магчыма. Таму я папрасіў пракаменціраваць сітуацыю дзеячаў навукі, гісторыкаў, якія так ці інакш маюць дачыненне да да дысертацыйнай справы Анішчанкі. Як лёгка заўважыць, сярод іх няма аднадумства, яны прытрымліваюцца розных поглядаў (так бы мовіць, належаць да розных гістарычных партый). Аднак пастаўленыя ім пытанні мелі аднолькавы сэнс. Што яны думаюць пра дысертацыю Анішчанкі і яе адхіленне ВАК ? як ставяцца да канцэпцыі дысертанта, ці можна лічыць яе абгрунтаванай ? І гэтак далей.

Намеснік старшыні ВАК Аляксандр Данілаў (курыруе гуманітарныя навукі) упэўнена заявіў:” Па дысертацыі спадара Анішчанкі ў нас не было ніякіх незаконных крокаў…Прэзідыум ВАК дзейнічае ўзважана і кампетэтна. Калі мы прымаем рашэнне, то перш за ўсё грунтуемся на экспертным заключэнні, на ацэнках спецыялістаў, якія сканцэнтраваны ў экспертных саветах. Па Анішчанку рашэнне прымалася таксама на падставе экспертнага заключэння. Што тычыцца трактоўкі працэсу страты беларускай дзяржаўнасці ў XVIII стагоддзі як інкарпарацыі з боку расійскай манархіі—я сам не гісторык, не з’яўляюся асноўным спецыялістам па гэтай дысертацыі, таму перш за ўсё трэба звяртацца да экспертаў.

Спадару Данілаву варта верыць: ён не з’яўляецца спецыялістам у дадзенай праблематыцы. А ці здольны кампетэтна арыентавацца ў пытаннях гістарычнага мінулага Беларусі яго калегі з Прэзідыума ВАК ? Мяркуйце самі. У склад Прэзідыума ўваходзяць тры дактары фізіка-матэматычных навук, па два—тэхнічных і медыцынскіх навук, па адным—сацыялагічных, юрыдычных, біялагічных, эканамічных, сельскагаспадарчых, хімічных педагагічных навук.

Праўда, ёсць у складзе гэтай тытулаванай кампаніі вяршыцеляў навуковых лёсаў і доктар гістарычных навук, былы в.а. дырэктара Інстытута гісторыі НАН Беларусі Мікалай Сташкевіч. Ён, аднак, сцвярджае: “Паколькі Анішчанка быў маім супрацоўнікам, я не прымаў ніякага ўдзелу у абмеркаванні яго дысертацыі. Як член Прэзідыума ВАК я заявіў старшыні, што не магу удзельнічаць у прыняцці рашэння. Падчас галасавання я проста сышоў”.

Дзейнасць Прэзідыума ВАК можна ацэньваць па- рознаму. Аднак тое, што ўзровень гістарычнай кампетэнтнасці гэтай “футбольнай” каманды не вытрымлівае нават фармальнай крытыкі (адзін доктар гістарычных навук—і той сышоў), падаецца відавочным. Каб абысці гэты казытлівы момант, вакаўскія чыноўнікі спасылаюцца на заключэнне Экспертнага савета: маўляў, ён і выносіць галоўны прысуд па дысертацыі. Паколькі па гісторыі такі савет узначальвае Яўген Новік (працуе ў Беларускім дзяржаўным універсітэце інфарматыкі і радыёэлектронікі), Данілаў параіў “пагаварыць менавіта з ім”.

А суддзі хто ?

Завадатар экспертнай дружыны гісторыкаў і адзін з галоўных выкрывацеляў дысертацыйных “памылак” Яўгена Анішчанкі не стаў віхляць, а адразу, як кажуць, выклаў усё, што думае. “Ёсць заключэнне Экспертнага савета, ёсць рашэнне Прэзідыума. Я цалкам—падкрэсліў Я. Новік,--падзяляю пазіцыю, якая выкладзена ў гэтых афіцыйных дакументах. Асноўнай прычынай падзелаў Рэчы Паспалітай Анішчанка лічыць гегеманісцкую пазіцыю Расійскай імперыі (у другім месцы ён піша—Расіі і яе саюзнікаў Прусіі і Аўстрыі). Гэта яго канцэпцыя, пакладзеная ў аснову дысертацыйнага даследавання, на думку экспертаў, не знаходзіць навуковага абгрунтавання ў тэксце дысертацыі. Была закрытая рэцэнзія, было вельмі сур’ёзнае абмеркаванне на Экспертным савеце. Усе, хто выступаў, за невялікім выключэннем, гэта адзначылі. І потым, калі гаварыць пра Расію як асноўную віноўніцу падзела Рэчы Паспалітай, то трэба было даць параўнаўчы аналіз палітыкі Расіі, Аўстрыі, Прусіі ў гэтым пытанні. Нічога такога ў дысертацыі няма, ёсць галаслоўныя меркаванні. Так лічаць эксперты. Таму мы ведаем, чаго ён да Вас (у “Народную волю”) пайшоў. Мы ведаем, адкуль ён ідэі чэрпае. Ён да Вас пайшоў, а павінен быў да нас прыйсці ў Экспертны савет”.

Пазіцыя пакрыўджанага старшыні (“ён да вас пайшоў, а павінен быў..”), як кажуць, абсалютна адназначная, яна не пакідае дысертанту ніякіх спадзяванняў. Але каб больш поўна зразумець, адкуль у яе растуць ногі, трэба зазірнуць у прадмову дысертацыі. У ёй дысертант цытуе палажэнні канцэпцыі, якой прытрымліваецца спадар Новік. З яе вынікае, што падзелы Рэчы Праспалітай—гэта нібыта сімвал банкруцтва анархіі, безуладдзя, нічым не абмежаванай свабоды ў ВКЛ з аднаго боку, а з другога—выратавальнай эфектыўнасці моцнай улады накшталт рускага абсалютызму, цвёрдай рукі. Дысертант падкрэсліў, што прывёў гэтыя словы як доказ тыповага палітыканства ў навуцы і выказаўся супраць кан’юнктурнага выкарыстання падзей з палітычнай гісторыі Рэчы Паспалітай для абгрунтавання сучаснага абсалютызму альбо каманднага кіравання.

Больш за тое, Яўген Анішчанка прадаставіў доказы безпадстаўнасці “канцэпцыі анархіі”. Як бачым, адказ Я. Новіка, калі мець на ўвазе экспертызу дысертацыі, атрымаўся больш чым сіметрычным. Каманда пад яго кіраўніцтвам амаль аднагалосна адфутболіла доктарскую, аўтар якой свае ідэі чэрпае з “сумніўных” крыніц. Каб у чытачоў не ўзнікла пытанняў адносна кампетэнтнасці “футбалістаў”, варта пазнаёміцца з імі больш блізка. Зразумела, усе яны—дактары гістарычных навук. Але якія накірункі іх гістарычнай спецыялізацыі ?

Яўген Новік даўно набыў вядомасць як непераўзыдзены даследчык дзейнасці кампартыі і камсамола Беларусі па развіцці адукацыі , фарміраванні адпаведнай кадравай палітыкі;

Віктар Шадурскі (асноўны дакладчык па дысертацыі Я. Анішчанкі на пасяджэнні Экспертнага савета): спецыяліст у пытаннях дзейнасці кампартыі Беларусі па выхаванні працоўнай моладзі (1976-1985 гады), апрача таго, грунтоўна даследуе культурныя сувязі Беларусі з краінамі Цэнтральнай і Заходняй Еўропы (1945-1990 гады);

Вольга Ляўко: археолаг, спецыялізуецца па гісторыі віцебскай калі, гандлю, даследуе фарміраванне адміністрацыйных цэнтраў паўночна-усходняй Беларусі ў IX-XVIIIстст.;

Георгій Галенчанка: вядомы скарыніцазнаўца, даследчык беларускага кнігадрукавання;

Аляксей Вішнеўскі: зайсаецца гісторыяй дзяржавы і права Рэспублікі Беларусь (быў афіцыйным апанентам па дысертацыі Я. Анішчанкі, даў станоўчы водгук, у галасаванні Экспертнага савета не удзельнічаў);

Уладзімір Космач: (правільна—Генадзь Космач, )

Уладзімір Ладысёў: аўтарытэтны даследчык тэмы “Дзейнасць кампартыі Заходняй Беларусі па арганізацыі працоўных мас на барацьбу за дэмакратыю, падвядзенне іх да сацыялістычнай рэвалюцыі (1926-1938 гады)”.

Усё вырашае лаяльнасць…

Тэматычная аддаленасць навуковай спецыялізацыі экспертаў ад дысертацыйнай праблематыкі Яўгена Анішчанкі дазваляе ўбачыць іх высновы ў іншым—крытычным святле. Тым не менш яна не растаўляе ўсіх кропак над “і”.

Сітуацыю тлумачыць старшы навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі НАН Беларусі Генадзь Сагановіч, якога лічаць адным з найбольш глыбокіх і аб’ектыўных даследчыкаў XVIII і папярэдніх стагоддзяў айчыннай гісторыі. Ён браў удзел у абмеркаванні дысертацыі Анішчанкі на пасяджэнні аддзела. На яго думку, з агульнанавуковага пункту гледжання даследаванне выканана на вельмі высокім узроўні. “У дысертацыях пра страту беларускай дзяржаўнасці так адкрыта яшчэ не пісалі. Хаця тое, што Беларусь страціла дзяржаўнасць у першую чаргу у выніку агрэсіўнай палітыкі Расійскай імперыі, гаварылася і пісалася раней. Пастаноўка пытання аб тым, што мела месца непрыхаваная інкарпарацыя, цалкам адпавядае сучасным навуковым падыходам.

У адхіленні дысертацыі ВАК ёсць палітычны падтэкст. Яго задаюць асобы з адпаведным светапоглядам. Узяць, напрыклад, старшыню Эспертнага савета Я. Новіка. Ён у свой час вызначыўся тым, што рэдагаваў першы прарасійскі падручнік па гісторыі 1998 года ў двух тамах, які заказалі ўлады. У гэтым выданні пададзена гісторыя хутчэй не Беларусі, а “западно-русского края”. “Наверсе” рэдактара заўважылі, і цяпер ён—адзін з тых, хто, можна сказаць, распараджаецца гістарычнай навукай.

Тое, што дысертацыю Анішчанкі не зацвердзілі, для нас абразліва. Мы давалі ацэнку прадукту нашага аддзела, ніхто больш за нас у гэтым не разбіраўся (і больш за аўтара, які ў нас працуе). Інстытут павінен быў пратэставаць. Аднак у дырэкцыі выказваююца ў тым сэнсе, што дысертацыя Анішчанкі быццам бы русафобская і што цяпер ўсё вырашае не якасць дысертацыйнага даследавання, а прозвішча аўтара і яго лаяльнасць. Відаць, выпадкі, аналагічныя гэтаму, будуць здарацца ўсё часцей. Дысертацыя, напісаная на высокім навуковым узроўні, але не будзе ўмяшчацца ў славянафільскую, прарасійскую канэпцыю, наўрад ці пройдзе праз сіта цяперашняга ВАК”.

“Ніхто не абяляе Расію…”

Што на самой справе думаюць у дырэкцыі акадэмічнага Інстытута гісторыі ? Даведацца пра гэта ад яго дырэктара Аляксандра Кавалені аказалася не зусім проста. Напачатку Аляксандр Аляксандравіч адказваць на пытанні па тэлефоне адмовіўся, запрасіў на размову да сябе ў кабінет. Але потым палагоднеў. “Я не сецыяліст,-прызнаўся ён,--я займаюся праблемамі ваеннай гісторыі, таму не магу унікнуць..Дысертацыя—вельмі складаная рэч. Што патрабуе сёння ВАК ? Каб у доктарскай дысертацыі быў адкрыты нейкі новы навуковы напрамак. Тое, што Анішчанка увёў у абарот амаль усе расійскія крыніцы—гэта заслуга кандыдацкай дысертацыі. Доктарская дысертацыя патрабуе іншага ўзроўню”.

Міжволі ўзгадваецца эпізод з далёкіх 60-х гадоў. Грамілі паэта Барыса Пастэрнака за тое, што ён адважыўся надрукаваць раман “Доктор Живаго” за мяжой. Адзін партнаменклатурны дзеяч узышоў тады на трыбуну і вымавіў знакаміты перл: “Я Пастэрнака не чытаў, але асуджаю”.

Былы кіраўнік Інстытута гісторыі Мікалай Сташкевіч (Я. Анішчанка лічыць яго адным з віноўнікаў узнікнення праблем вакол сваёй дысертацыі) аказаўся больш гаваркі. Мікалай Сцяфанавіч адразу адхіліў абвінавачванні ў тым, быццам бы ён чыніў перашкоды дысертанту.

Як бы там ні было, аднак паміж ім і Анішчанкам склаліся напружаныя службовыя адносіны. Папракаць у гэтым аднаго былога дырэктара і ператвараць у анёла сп. Анішчанку, відаць, было б не зусім правільна. Але факт застаецца фактам.

Анішчанка распавядае, як пасля першага паспяховага абмеркавання дысертацыі ў студзені 2004 года кіраўнік установы раптам адвольна памяняў экспертаў (прызначыў экспертам Панюціча, які даследуе гісторыю сельскай гаспадаркі XIX-XX стст.), доўга не падпісваў выпіску з аддзела, таму дысертацыя не магла праходзіць наступныя стадыі абмеркавання. У рэшце рэшт подпіс паставіў намеснік дырэктара, і Яўген Анішчанка мусіў пайсці абараняць дысертацыю ў педуніверсітэт.

Выкладаючы сваю пазіцыю, Мікалай Сташкевіч падкрэсліў, што Я. Анішчанка –нядрэнны даследчык, шмат працуе, ведае праблему, мае сваю аўтарскую канцэпцыю. “Я супраць яго нічога не маю. Але дысертацыя была недапрацавана. Яе трэба было пашліфаваць.

Што тычыцца падзелаў Рэчы Паспалітай і інкарпарацыі, то ніхто не абяляе Расію. Калі стала зразумела, што падзел можа адбыцца без Расіі, тады яна ўмяшалася…Фактычна ў дысертацыі Анішчанкі гаворка ідзе аб падзеле Рэчы Паспалітай. Пачынаючы з Івана Жахлівага, Расія была апантаная гегеманісцкімі настроямі. Рэч Паспалітая разам з ВКЛ стрымлівалі яе. Пасля смуты на пачатку XVII стагоддзя яна сама перайшла ў наступ. Ёй было выгадна геапалітычна ўмацаваць сваё становішча ва Ўсходняй Еўропе. Расія падзяліла Рэч Паспалітую, нікуды не дзенешся.

Мы б усё роўна пргаласавалі “за”

Усё ж не зусім зразумела: дырэкцыя Інстытута гісторыі спрыяла навуковым памкненням свайго супрацоўніка ці ставіла яму палкі ў колы ?

Яўген Анішчанка настойвае на апошнім. Манаграфія “Інкарпарацыя” раскрывае і абгрунтоўвае найбольш істотныя палажэнні яго доктарсай працы. У свой час Навуковы савет Інстытута гісторыі рэкамендаваў рукапіс гэтай фундаментальнай кнігі аб’ёмам амаль у 500 старонак да друку ў якасці навуковага выдання. Толькі пад іншай назвай. Выдавецтва (са згоды аўтара) памяняла назву, паколькі паняцце “Інкарпарацыя” больш трапна перадае сутнасць галоўнай ідэі кнігі. Пры гэты яе змест застаўся некранутым. Тым не менш з падачы некаторых кіруючых асоб, лічыць Я. Анішчанка, яго пачалі папракаць у тым, што асновы яго доктарскай дысертацыі быццам бы фіктыўныя.

Намеснік дырэктара Інстытута гісторыі НАН РБ па навуковай рабоце Уладзімір Навіцкі ўпэўнены, што ніякай палітыкі ў справе Анішчанкі няма і кіраўніцтва інстытута ні пры чым. Проста “дысертацыя Анішчанкі была (слабаватая). Акадэмік Касцюк, вельмі сумленны чалавек, зрабіў пэўныя заўвагі (ён займаецца савецкім перыядам гісторыі). Тады Анішчанка забраў дысертацыю і павёз яе ў Спецсавет педагагічнага універсітэта імя Максіма танка, дзе і абараніў. Калі гаварыць пра канцэпцыю даследавання, то я дысертацыю не чытаў, я не спецыяліст па гэтай праблеме, таму меркаваць не магу. Я быў у Педуніверсітэце і там таксама казалі, што дысертацыя вельмі слабая. Яна там з горам папалам прайшла.”

Што, можа, і на самой справе ў Педуніверсітэце доктарскую Яўгена Анішчанкі лічаць слабой ?

Старшыня Спецыялізаванага савета Педуніверсітэта, дзе праходзіла абарона, прафесар Анатоль Люты, адзначыў, што Анішчанка абараніў сваю дысертацыю вельмі паспяхова. “Па сутнасці ў дысертацыі ідзе гаворка аб тым, што Беларусь напрыканцы XVIII стагоддзя страціла сваю дзяржаўнасць у выніку інкарпарацыі, якую ажыццявіла Расійская імперыя. Я гэтую думку падзяляю, сам пра гэта пісаў. Падыход, заяўлены Анішчанкам у дысертацыі, цалкам абгрунтаваны. Яшчэ раней канцэпцыя гегеманізму расійскай манархіі, які стаўся асноўнай прычынай страты беларусамі дзяржаўнасці, абгрунтавана ў шэрагу яго манаграфій. Дысертацыя, безумоўна, цягне на доктарскую. Каб зараз у нашым савеце адбылося паўторнае галасаванне, мы б усё роўна прагаласавалі “за”. Калі некаму прыходзіць у галаву казаць, што ў дысертацыі Анішчанкі няма новага навуковага накірунку, той ці памыляецца, ці не валодае пытаннем. На Анішчанку робяць спасылкі амаль усе, хто займаецца гэтым перыядам, на яго публікацыі няма адмоўных рэцэнзій. На жаль, чыноўнікі кіруюцца сваімі крытэрыямі. Нельга выключыць таго, што адхіленне яго дысертацыі мае нейкую палітычную абумоўленасць.

Нас доўга кармілі казкамі

А што думаюць пра сітуацыю, якая склалася вакол дысертацыі Я. Анішчанкі, за межамі акадэмічнага асяроддзя ?

Сваімі меркаваннямі падзяліўся вядомы даследчык мінулага Беларусі пісьменнік Уладзімір Арлоў, які шмат займаецца гісторыяй ВКЛ. Дысертацыйную канцэпцыю Анішчанкі, яго трактоўку палітыкі царызму ў Беларусі пісьменнік добра ведае па яго навуковых публікацыях. На думку У. Арлова, у тым, што ВАК не зацвердзіў доктарскую дысертацыю навукоўца, напэўна прысутнічае палітычны момант. Анішчанка паспяхова даследаваў тэму, якая не стасуецца са сцвярджэннямі дзяржаўных мужоў пра адвечную, ледзь не з часоў перашабытнага ладу, “дружбу двух народаў”. “У працах Анішчанкі паказваецца, што інкарпарацыя Беларусі ў выніку трох падзелаў Рэчы Паспалітай надоўга вырвала радзіму нашых продкаў з агульнаеўрапейскага цывілізацыйнага кантэксту. Варта нагадаць, што ў нас была і эпоха Рэнесанаса, і эпоха Рэфармацыі, і эпохі, якія прадвызначылі рух еўрапейскай цывілізацыі. Беларусь была ўсходнім аванпостам еўрапейскай культуры.

У Расіі ўсяго гэтага не было. Нашы продкі адчулі гэта на сваёй скуры якраз у выніку інкарпарацыі. Паўмільёна беларускіх сялян, асабіста незалежных, у выніку інкарпарацыі беларускіх земляў былі запрыгоненыя. А прыгоннае права ў Расіі мала чым адрознівалася ад рабства. Адразу пасля інкарпарацыі ў Беларусь прыйшлі рэкруцкія наборы, якіх яна ніколі не ведала.

У палітычнай сферы інкарпарацыя спыніла надзвычай цікавыя і перспектыўныя працэсы. Пасля канстытуцыі 3 траўня 1791 года ў нас была яўная тэндэнцыя да дэмакратызацыі жыцця (хаця стаўленне нашых гісторыкаў да гэтай канстытуцыі супярэчлівае). Згаданая канстытуцыя ўвогуле была другой у свеце пасля канстытуцыі Злучаных Штатаў Амерыкі. У распрацоўцы адпаведных пытанняў Яўген Анішчанка зрабіў істотныя крокі.

Што тычыцца гегеманізму расійскай манархіі, паняцце, якога навуковец паклаў у аснову сваёй канцэпцыі,--нас доўга кармілі казкамі, што Расія не мела сваіх калоній. Але насамрэч Расійская імперыя была такой жа самай каланіяльнай імперыяй, як Брытанская. Толькі яна была не заморскай, а кантынентальнай (калоніі знаходзіліся побач з метраполіяй). Геаграфічная, а часам і этнічная блізкасць, калі казаць пра беларусаў і украінцаў, давала магчымасць не толькі маскіраваць прыгнёт, але і навязваць прыняволенаму народу чужую гісторыю, падсоўваць яму чужых герояў (найбольш красамоўны прыклад з Суворавым). Дарэчы, для тых, хто працягвае верыць класікам марксізму-ленінізму, можна нагадаць, што Уладзімір Ленін называў Расійскую імперыю турмой народаў, а Маркс і Энгельс—жандармам Еўропы…”

Якая тэндэнцыя праглядаецца

Урэшце, сваё стаўленне да дысертацыі Яўгена Анішчанкі і сітуацыі вакол яе каменціруе адзін са старэйшых і найбольш аўтарытэтных вучоных-гісторыкаў краіны доктар гістарычных навук Георгій Штыхаў. Вучоны добра знаёмы з дысертацыяй і падзяляе яе канцэпцыю. Георгій Васільевіч лічыць, што падыходы дысертанта ў поўнай меры выкладзены ў тэксце доктарскай і яго шматлікіх публікацыях. “Тлумачэнне падзей XVIII стагоддзя, з якога вынікае, што адносна ВКЛ была ўчынена агрэсія і інкарпарацыя, дастаткова актуальнае сёння, яго можна лічыць пэўнай перасцярогай сучасным палітыкам. На жаль, у тым, што адбылося ў працэсе зацвярджэння дысертацыі, прысутнічае палітычны момант. Тое, што работу Анішчанкі не прапусцілі—нейкая не зусім зразумелая перастрахоўка з боку акадэмічных вярхоў. Яшчэ Уладзімір Ленін пісаў аб тым, што “тры разбойнікі” раздзялілі Польшчу, маючы на ўвазе Расію, Прусію і Аўстрыю. Значыць, Леніну можна было так лічыць і ацэнку такую даваць, а другім гісторыкам нельга ?

На чыім жа баку праўда ? канчатковы адказ на аткое пытанне хай зробяць тыя спецыялісты, якія маюць адпаведную дасведчанасць, навуковы вопыт, не трапілі ў палон палітычнай заангажаванасці. Мне хочацца толькі звярнуць увагу на наступнае.

Выпадак з дысертацыяй Яўгена Анішчанкі не першы. У 2000 г. Уладзімір Тарасаў паспяхова абараніў доктарскую па сацыялогіі. У дысертацыі раскрывалася роля дзяржавы ў эканамічным развіцці грамадства. Навуковец зрабіў параўнаўчы аналіз ліберальных і аўтарытарных метадаў кіравання гаспадарчай дзейнасцю. Параўнанне атрымалася не на карысць пануючай у Беларусі сістэмы. ВАК дысертацыю не зацвердзіў.

Падобнае здарылася і з доктарскай дысертацыяй Алеся Пашкевіча “Канцэпцыя нацыянальнага быцця ў прозе беларускага замежжа ХХ стагоддзя”. Дысертанта абвінавацілі ў прыніжэнні дасягненняў савецкага перыяду гісторыі, савецкай літаратуры, у нацыяналістычным ухіле. І на гэтай падставе не зацвердзілі яго грунтоўную навуковую работу.

Тэндэнцыя праглядаецца, як прынята казаць, няўзброеным вокам. Ідэалагічныя магільшчыкі гатовы пакласці ў труну амаль усё, што мае нацыянальна-дэмакратычную адметнасць, скіравана на рашучае адраджэнне беларускіх нацыянальных каштоўнасцяў.

Нядаўна наш выдатны паэт і грамадзянін Ніл Гілевіч надрукаваў у “Народнай волі” артыкул пад назвай “За што змагаемся ?”. Пат перакананы: каб падрыхтавацца і аднойчы прамагчы так, як перамагла Україна, ёсць толькі адзін шлях—“трэба назапашваць колькасць беларушчыны ў Беларусі”. Шаноўны Ніл Сымонавіч, хацеў бы з Вамі пагадзіцца. Ды толькі гісторыя спадара Анішчанкі (як і тых, хто патрапіў у падобную сітуацыю да яго) паказвае, што ў цяперашніх умовах назапашваць беларушчыну давядзецца яшчэ доўга. А найноўшыя выклікі нацыянальнага лёсу не пакідаюць нам часу для працяглага чакання”.

 


[1] А. Г. Лукашенко, Исторический выбор Беларуси: Лекция Президента Республики Беларусь в БГУ, 14 марта 2003 г., Mинск 2003, с. 41 – 42.